De verbonden stad: ‘Het begint bij het verbinden van mensen’

Verbinding is belangrijk in de gebiedsvisie van de gemeente Rotterdam. Doorgangswegen moeten fiets- en voetgangervriendelijker worden en waar een doorgang gemist wordt, moet er een komen. Vanuit de wijken zelf werken Stadmakers aan een betere verbinding. In het Baankwartier en het Hoogkwartier organiseren ze zich in Stadslabs. Wat is hun aanpak? En wat leveren de inspanningen op?

Door: Elsbeth Grievink

Frederik Pöll en Joost van Dijk zagen het voor hun ogen gebeuren. De stad ontwikkelde zich in sneltempo. Het Witte de Withkwartier breidde zich uit naar de zijstraten. Voor het Maritiem District en de Leuvehaven lagen er mooie plannen. Maar in het Baankwartier, waar ze zelf als architecten kantoor hielden, bleef het stil. De reden? De plannen voor de bouw van een aantal woontorens in het gebied, waarvan niemand wist óf, wanneer en hoeveel er nou precies zouden komen. En waarvan al helemaal niemand kon inschatten wat de consequenties voor de buurt zouden zijn, op de korte en de lange termijn. Pöll en Van Dijk vroegen zich af hoe het Baankwartier zich zou moeten ontwikkelen in 25 jaar tijd. Maar ook wat ze nú konden doen, om hun wijk te verbeteren. Vanuit die laatste gedachte werd in 2013 gestart met het buurtinitiatief ‘In de ban van de Baan’, dat twee jaar later met geld vanuit het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie kon uitgroeien tot een serieus Stadslab. Inmiddels zitten Pöll en Van Dijk met dertig partijen aan tafel, die allemaal direct betrokken zijn bij de wijk, om samen tot een breed gedragen verhaal voor de buurt te komen. Van ontwikkelaars, architecten, Stadsontwikkeling en de Gebiedscommissie Centrum van de gemeente Rotterdam tot zorginstellingen, scholen, ondernemers en bewoners.

Joost van Dijk en Frederik Pöll, foto Jan Nass

‘Sommige partijen in de wijk spreken elkaar nooit, al zitten er maar een paar deuren tussen,’ zegt Van Dijk, die zichzelf en zijn collega Pöll ziet als een soort intermediair. ‘Laat staan dat ze van elkaar weten waaraan ze behoefte hebben. Wij faciliteren dat gesprek. Het begint bij het verbinden van mensen.’ Middels drie bijeenkomsten, waarvan de laatste in september plaatsvond, hebben ze inzicht gekregen in de belangen en wensen van alle aangesloten partijen én in de plannen voor de aangrenzende gebieden. Van Dijk: ‘Het Baankwartier ligt in de luwte, wat een enorme kwaliteit is voor de kwetsbare groepen die zich er nu bevinden, maar ook voor het toekomstige stedelijk woongebied waar het Baankwartier zich naar toe ontwikkelt. Terwijl we in de luwte willen blijven, is de buurt tegelijkertijd slecht verbonden met de omgeving, met name in oost-westelijke richting. Als wij vanuit de Hoornbrekersstraat de Erasmusbrug op willen, moeten we heel onhandig met onze fiets via de trappen naar de Schiedamsedijk omhoog. Dat kan beter, net als de doorgangen naar de Leuvehaven, de Coolsingel en het Museumpark beter kunnen.’

‘Sommige partijen in de wijk spreken elkaar nooit, al zitten er maar een paar deuren tussen. Wij brengen het gesprek op gang.’

– Joost van Dijk, Stadslab Baankwartier

Bondgenoten
Arjen Knoester, senior-stedenbouwkundige bij Stadsontwikkeling Rotterdam, is samen met projectmanager Ine Jans, sinds de tweede bijeenkomst betrokken bij het Stadslab. Hij is te spreken over de insteek die Pöll en Van Dijk gekozen hebben. ‘Ik was heel blij dat het geen klaagzang werd tegen de plannen voor die woontorens, maar een positief gesprek over het verder brengen van de buurt. Met het Stadslab hebben we er een bondgenoot bij gekregen. We leerden de noden van de mensen in de buurt beter kennen, waardoor we het beleid voor de buurt konden actualiseren. Het bestemmingsplan dat er lag, was gebaseerd op ideeën van vijftien jaar geleden. Toen wilden we een groot deel van de bebouwing uit de jaren ’50 en ’60 nog slopen om er een hele prak hoogbouw voor in de plaats te zetten. Nu gaan we veel voorzichtiger om met slopen. Mensen spraken zich krachtig uit voor vergroening van de eigen buurt en de Leuvehaven, maar ook voor een betere relatie met de Leuvehaven. Een idee dat ik toejuich. Voor de realisatie hiervan moeten we nog wel het geld zien te vinden.’ De komende tijd zullen Pöll en Van Dijk gebruiken om te experimenteren met wensen die uit het Stadslab naar boven zijn gekomen. Te beginnen met de trappen en de dwarsstraten tussen de Baan en de Schiedamsedijk. Ze gaan de komende weken in gesprek met de partijen in de wijk die economisch sterk zijn en bereid hierin te investeren, om van het Baankwartier minder ‘eiland’ en meer onderdeel van de stad te maken.

Van zwakte naar kracht
Een ander eiland in Rotterdam is het Hoogkwartier, het gebied dat wordt omsloten door drukke meerbaanswegen zoals de Mariniersweg, de Goudsesingel, het Oostplein en de Burgemeester van Walsumweg. Initiatiefnemer Marco Stout startte zes jaar geleden met het activeren van de buurt, die toen nog ‘een desolate uithoek van de binnenstad’ was. Hij begon met een gebieds- en identiteitsonderzoek waarmee hij de meest uiteenlopende aspecten van de buurt in kaart bracht. Van de geschiedenis van de bebouwing tot de details in de architectuur en van de demografie tot het aantal bomen. Met die informatie op zak, organiseerde hij een structuur bestaande uit een bewonersgroep, een ondernemersvereniging en een communicatiewerkgroep, waar zowel ondernemers als bewoners aan deelnemen. Samen ontwikkelden ze voorstellen voor korte- en lange termijn-verbeteringen voor de buurt. ‘De eerste, kleinschalige, projecten hadden tot doel de sfeer in de buurt te verzachten,’ vertelt hij. ‘Er kwamen bankjes, groenpotten en boombakken in de Hoogstraat en een kunstwerk op het (zelf benoemde) Kiphofplein. Het resulteerde in een positieve energie. Vanuit die energie zijn we verder gaan bouwen.’

Marco Stout, foto Gaby Jongenelen

De verbinding met omliggende buurten moest beter, vond iedereen. Stout vindt dat nog steeds. ‘Het zou fantastisch zijn als je de Mariniersweg eenvoudig kon oversteken om van de Pannekoekstraat het Hoogkwartier in te wandelen. Ook vanuit Kralingen moet de verbinding beter. Nu moet je over het Oostplein, een druk en gevaarlijk verkeersknooppunt.’ Deze verbindingen zijn echter complex. Ze realiseren heeft veel voeten in de aarde. Daarom heeft Stout besloten om – voorlopig – van die zwakte van het Hoogkwartier een unique selling point te maken. ‘Dan zijn we maar een eiland. Maar dan wel een eiland waar je speciaal naartoe komt omdat er zulke leuke winkels en horeca zitten.’ Zes jaar verder is Stout tevreden over de verandering die het Hoogkwartier doorgemaakt heeft, al zijn ze er nog niet. ‘Bewoners en ondernemers zijn trots op hun buurt, steeds meer mensen bezoeken de buurt, het wordt levendiger. Nu is het tijd om volgende stappen te maken. Zoals de historische wederopbouwkwaliteiten centraal stellen, ruis wegnemen, van de expeditiehoven goede verblijfruimten maken en logische verbindingen realiseren door bijvoorbeeld de Mariniersweg anders in te richten. De buurt heeft veel potentie. Om echte stappen te maken, moeten meerdere partijen zich achter het initiatief scharen. Het Hoogkwartier heeft veel verdeeld eigendom. Voor de volgende stappen hebben we al die eigenaren hard nodig, net als de gemeente. Dat wordt nog een flinke uitdaging.’

‘Bewoners en ondernemers zijn trots op hun buurt, er komen meer bezoekers, het wordt levendiger. Nu is het tijd voor de volgende stappen.’

– Marco Stout, Stadslab Hoogkwartier

Meer ruimte voor voetganger en fietser
In het verhaal van beide kwartieren lijkt verbinding het sleutelwoord. En niet alleen daar. Voor de hele binnenstad geldt de wens om plekken waar het aangenaam verpozen is aan elkaar te rijgen. ‘We bekijken de stad meer vanuit de voetganger en de fietser,’ meent Arjen Knoester. ‘In heel veel gebieden is behoefte gekomen aan subtiele verbindingen, waardoor je van de ene leuke plek naar de andere komt. Zodat je straks bijvoorbeeld vanuit het Museumpark via de Westersingel rechtstreeks het Baankwartier kunt binnenwandelen. Dat is een heel leuke route om op je vrije middag met je kinderwagen te nemen. En er zijn veel meer van dat soort verborgen plekjes waarvan je wilt dat mensen ze weten te vinden.

Arjen Knoester, foto Ossip van Duivenbode

Het plan om de achterstraatjes in het Hoogkwartier op te knappen, steunen we als gemeente van harte en kan op veel meer plekken in de stad interessant zijn. Hier liggen heel veel kansen voor de stad. Kansen die je kunt benutten door top down en bottom up op een slimme manier te verbinden.’

Op het Stadmakerscongres gaan we hierover verder praten. Pöll en Van Dijk presenteren er een e-publicatie, met een essay, foto’s en kaarten van hoe het Baankwartier was, is en wat het mogelijk kan worden in 2040, honderd jaar na de start van de wederopbouw. Aan de hand hiervan willen ze het debat voeren over hoe je als kleine speler, vanuit je eigen deskundigheid en engagement, het verschil kunt maken in je stad. Ook Marco Stout is erbij. Hij vertelt het verhaal over het Hoogkwartier aan de hand van de meerdere initiatieven die in en rondom de buurt zijn ontstaan. Van verbinding en vergroening tot gentrification en de grote vraag hoe we als stad omgaan met onze wederopbouwarchitectuur. Genoeg stof om over van gedachten te wisselen, op 11 november in de Rotterdamse Schouwburg.