Sustainisme: een nieuwe blik
op stadmaken

Michiel Schwarz houdt zich bezig met de toekomst van cultuur, design en leefomgeving. Zijn lezing op het Stadmakerscongres gaat over wat deze onderzoeker het sustainisme noemt: een nieuw tijdperk waarin we meer connected, lokaal, digitaal en duurzaam gaan leven. Wat betekent dat voor de manier waarop we de stad inrichten?

Door: Elsbeth Grievink

Wat versta je onder sustainsime?
‘Het is een nieuw cultuur-maatschappelijk tijdperk, een beweging waarin we duurzamer gaan leven. Het woord sustainisme heb ik in 2010, samen met ontwerper Joost Elffers de wereld ingeslingerd als opvolger van het modernisme uit de vorige eeuw. De term bleek nog niet te bestaan. Van Dale maakte het zelfs ‘woord van de week’. ‘Nieuwe woorden voor een nieuwe wereld’, stond er als kop boven het artikel in NRC Handelsblad. En zo is het, want er is een enorme cultuuromslag gaande. Sustainisme gaat namelijk een stuk verder dan het milieu of het energievraagstuk. De sleutel tot een duurzame leefomgeving ligt op het sociale en culturele vlak.’

‘In Bristol bestaat een lokale valuta, waarmee je lokale producten kunt kopen. De burgemeester krijgt zijn salaris hierin uitbetaald’

Waarom?
‘Mijn stelling is dat het sociale en het ecologische meer dan ooit met elkaar verbonden zijn. Dat beïnvloedt het landschap en de stad. Als mensen zich thuis voelen in hun straat, zijn ze eerder geneigd om samen met hun buren afval te scheiden of energie in te kopen. De groene en sociale cohesie loopt door elkaar heen. Daarom gaat sustainisme vooral ook over sociale media, verbondenheid, contact met buren, samen delen. Het gaat over alle bottom-up initiatieven die we om ons heen zien ontstaan. Die zijn het resultaat van een andere levensstijl: meer verbonden, lokaler, meer gericht op de menselijke maat.’

Welke voorbeelden laten die verschuiving goed zien?
‘Initiatieven zoals het Repair Café in Amsterdam of de DakAkker in Rotterdam zijn kleine, stedelijke ontwikkelingen die je in een groter verhaal kunt plaatsen.’

Met welke blik moeten we naar de stad kijken?
‘Ontwerpen in en voor de nieuwe tijd betekent meegaan met de golf van de cultuur. We zullen onze designprincipes moeten aanpassen. De ontwerpcriteria van het sustainistische tijdperk zijn delen, lokaliteit, verbondenheid en proportionaliteit. Ons blikveld verschuift van ruimte als ontwerpopgave naar het maken van plekken van betekenis. Van ‘space’ naar ‘placemaking’, vandaar ook ‘stadmaken’ in plaatst van ‘stedenbouw’. Het illustreert dat we in dit tijdperk nieuwe woorden moeten vinden en oude woorden nieuwe lading moeten geven. Het begrip lokaal is niet langer het tegenovergestelde van mondiaal, maar heeft veel meer te maken met een gevoel van nabijheid. Connectedness wordt steeds belangrijker, evenzo als co-design, niet voor maar met bewoners. Hoe zorg je dat je de stad als een levend web inricht waarin mensen elkaar goed kunnen vinden? Ook gaan we ons meer richten op de menselijke maat. Want het maakt nogal een verschil of er op de Coolsingel één groot Repair Café zit of een kleintje in iedere wijk. Al dit soort hedendaagse verschuivingen, waarvan ik er op het Stadmakerscongres meer zal behandelen, zitten vol kansen voor de toekomst. ’

Van welke ideeën moeten we afscheid nemen?
‘Van de gedachte dat technologie alleen de oplossing is. Als we samen een leefbare stad willen maken, moeten we in onze ontwerpen van meet af aan de vraag meenemen hoe we willen samenleven. Subsidie geven voor zonnepanelen is niet genoeg.’

‘Het maakt nogal een verschil of er op de Coolsingel één groot Repair Café zit of een kleintje in iedere wijk’

Welke stad loopt voorop in het sustainisme?
‘Het mooiste voorbeeld vind ik Bristol in Engeland. Daar werkt het stadsbestuur met lokale groeperingen actief aan het stimuleren van de lokale voedselproductie en het delen van energie. Bristol heeft zelfs een eigen valuta, waarmee je alleen lokale producten kunt kopen. Het schijnt dat de burgemeester zijn complete salaris in deze Bristol pounds uitbetaald krijgt.’

Wat wil je het Stadmakerscongrespubliek meegeven?
‘Sustainisme is een lens die de huidige cultuuromslag zichtbaar maakt. Dus ik probeer de aanwezigen heel even door mijn bril naar de wereld en de stad Rotterdam te laten kijken. Ik hoop dat hen vanaf dat moment dingen zullen opvallen die ze eerder niet zagen, en dat ze daardoor andere connecties maken.’