Deel dit stuk:
De Van der Leeuwkring is een van de programmapartners van het Stadmakerscongres, zo wordt op het SMC de jaarlijkse Van der Leeuwprijs toegekend aan een betekenisvol Rotterdams project. Binnen de kring werken Rotterdamse directeuren en bestuurders van corporaties, ontwikkelings- en beleggingsmaatschappijen, juridische en financiële instellingen aan een vitale publieke ruimte. Petra Rutten, directeur Klant en Markt bij Van Wijnen West, en Paul Becht, regiomanager Rotterdam bij BPD, beiden lid van de Van der Leeuwkring, over bouwen aan een betere stad en de rol van het stadmaken.
Door: Elsbeth Grievink
‘Het Stadmakerscongres is dé plek waar je elkaar leert kennen en langdurige relaties kunt aangaan op alle niveaus.’
– Paul Becht, regiomanager BPD
Wat betekent stadmaken voor jullie?
Rutten: ‘Met veel verschillende partijen nadenken over de opgaven in de stad. Open staan voor ideeën. Ook, of misschien wel voorál, als ze van minder geëigende partners komen. Dat leidt vaak tot verrassende oplossingen.’
Becht: ‘Samen onderzoeken naar wat een gebied nodig heeft. Dilemma’s vanuit verschillende invalshoeken bekijken en met elkaar oplossingen en waardevolle strategieën bedenken.’
Petra Rutten en Paul Becht
Kunnen jullie een voorbeeld noemen van succesvol stadmaken?
Becht: ‘Het beste actuele voorbeeld is in Moordrecht, gemeente Zuidplas. Daar realiseert BPD een nieuwe woonwijk, waarin de nieuwe Brede School een heel belangrijk onderdeel vormt. Toen mijn kinderen klein waren heb ik zelf heel sterk ervaren hoeveel contact er op het schoolplein plaatsvindt. Het is een plek waar het sociale netwerk zich razendsnel uitbreidt en vriendschappen voor het leven ontstaan, tussen kinderen en volwassenen. Om die reden wilden we het schoolplein van die Brede School in Moordrecht heel belangrijk maken, een sociale ontmoetingsplaats. Het is zó ontworpen dat er op alle momenten van de dag gebruik van kan worden gemaakt, ook door buurtbewoners. Het schoolbestuur zag dat eerst niet zitten, dat wilde een hek om het plein. Na een beetje doorvragen kwamen we erachter waarom: de speeltoestellen zouden dan sneller slijten en de school wilde niet voor die kosten opdraaien. Dat probleem heb ik teruggekoppeld aan het college, waarop de gemeente de exploitatiebudgetten heeft toegezegd. Nu kan het schoolplein een ontmoetingsplaats worden waar de hele wijk wat aan heeft.’
Rutten: ‘Een mooi voorbeeld van stadmaken in Rotterdam vind ik het Dakpark in Bospolder-Tussendijken. Een stedelijk voorbeeld van hoe een morsig rangeerterrein kan transformeren tot een park bovenop een winkelboulevard. Een mooier dan vooraf bedachte ontwikkeling, ontstaan uit ogenschijnlijk onverenigbare wensen. De eigenaar, het Havenbedrijf, wilde bedrijfsruimtes, de buurtbewoners een park. Door de vasthoudendheid en inzet van heel veel partijen, publiek en privaat, groot en klein, ook na de bouwkundige realisatie, is de locatie tot verdere ontwikkeling gekomen. De waarde voor Rotterdam is groot. De wijk heeft een nieuwe, groene publieke ruimte gekregen, terwijl het park een nieuwe blik op de stad mogelijk maakt. Er zijn shops, parkeerruimte, een restaurant, een watertrap, een kiosk, een speeltuin en bbq-plekken. En toen het af was, wilden de bewoners blijvend invloed hebben op hun park. Er ontstonden vrijwilligersteams, in samenwerking met verschillende partners. Stad maken heeft tijd nodig. Het Dakpark is het resultaat van een bewonersinitiatief van zo’n vijftien jaar geleden. De buurt heeft het park ontworpen samen met de stad en projectontwikkelaars. Het resultaat is beter dan iedere partij afzonderlijk had kunnen realiseren. Dat maakt het Dakpark zo bijzonder.’
Waarom hebben jullie je aangesloten bij de Van der Leeuwkring?
Rutten: ‘Omdat ik hart voor Rotterdam heb en vind dat de stad van ons allemaal is. Het samen nadenken over opgaven zit in mijn DNA en in de manier hoe ik invulling geef aan mijn vak. Sinds AIR in 2003 de Van der Leeuwkring oprichtte, is de focus van vastgoedontwikkeling verlegd naar gebiedsontwikkeling. Er is meer aandacht voor publieke ruimte, voor de ontmoeting tussen formele en informele partijen.’
Becht: ‘Ik ben vrij selectief in het kiezen van netwerken, maar de Van der Leeuwkring sprak mij meteen aan. Ik ben zelf Rotterdammer en voel me betrokken bij mijn stad. Bovendien realiseerde ik me dat ik vanuit mijn functie bij een betrokken gebiedsontwikkelaar als BPD invloed kan uitoefenen op initiatieven die stedelijke kwaliteiten in het publieke domein verbeteren. Dat is belangrijk, want het publieke domein is het bindmiddel tussen bedrijven en bewoners. Niet voor niets is de belangrijkste doelstelling van zowel mijzelf als die van BPD: een levendige stad die mensen verleidt tot buitenactiviteiten.’
Niet lang na de oprichting van de Van der Leeuwkring barstte de crisis los. Wat heeft dat gedaan met de manier waarop aan de stad gewerkt werd?
Becht: ‘Het was niet leuk. We moesten kostengestuurd gaan werken, waardoor we tijdelijk minder konden investeren dan voorheen. Waar het kon, hebben we onze kracht en creativiteit getoond. Mischien wel dankzij de crisis zijn wij, in samenwerking met de gemeente Rotterdam en Synchroon, het project Boston en Seattle gestart. Twee mooie woontorens waarvan één bestemd is voor de voormalige gebruikers van het ‘haventerrein Wilhelminapier’, de Holland-Amerika Lijn. Op de plek waar oud-medewerkers vroeger binnen voeren van overzeese reizen, vinden zij nu een thuis in één van de comfortabele appartementen die de HAL aan hen gaat verhuren. Maar de crisis leverde meer op. Ruimtes waarvan de herontwikkeling in de crisis stilvielen, werden beschikbaar gesteld aan lokale partijen die een tijdelijk onderkomen zochten. Zoals het oude Oogziekenhuis in het Baankwartier, waar het Grafisch Lyceum tijdelijk intrek nam en nieuw leven in het hele gebied blies. Ook bleven wij kleine initiatieven steunen, onder andere met ons eigen cultuurfonds. Daarmee sponsoren we diverse cultuurinitiatieven in Rotterdam, zoals Kantine Walhalla, het AFFR, het IFFR en De Doelen.’
Rutten: ‘De crisis heeft voor een cultuuromslag gezorgd, waarin de ontwikkelaars de kracht van de huurders en de kopers hebben ontdekt. We merkten dat interactie met je doelgroep, de toekomstige bewoners, veel moois kan opleveren. Ook tussen ontwikkel- en bouwbedrijven onderling is meer contact ontstaan. De crisis heeft nog meer doen beseffen dat je het samen doet.’
Becht: ‘De crisis heeft ook heel veel creatieve, particuliere initiatieven gebracht, die de stad enorm hebben verrijkt. Neem het Zomerhofkwartier, dat zonder de crisis allang een herstructurering ondergaan zou hebben, maar nu is opgebloeid doordat culturele ondernemers ermee aan de slag zijn gegaan. Nog even en het wordt er zo mooi dat je er helemaal niks meer aan wil doen!’
‘Het resultaat is beter dan iedere partij afzonderlijk had kunnen realiseren. Dat maakt het Dakpark zo bijzonder’
– Petra Rutten, directeur Klant en Markt Van Wijnen West
Zullen we die energie verliezen nu de economie weer aantrekt?
Becht: ‘De nieuwe werkelijkheid na de crisis biedt ruimte voor nieuwe ondernemers en nieuw ondernemerschap. Zo zien wij, vooral op Zuid, veel nieuwe lokale ondernemers die investeren om bij te dragen aan de leefbaarheid van de stad. En ook voor BPD als gebiedsontwikkelaar zijn er nieuwe opgaves. Zo zullen wij voor Woonstad in 2017 starten met de herstructurering van de Wielewaal, waar circa 550 naoorlogse tijdelijke woningen zullen plaatsmaken voor ruim zeshonderd comfortabele eengezinswoningen. Maar ook de kleinere partijen hebben we hard nodig voor die kleine, chirurgische ingrepen die nodig zijn om een gebied leefbaar te maken. Op de ene plek zit hem dat in een kunstzinnige interventie, op de andere in het neerzetten van bankjes. Soms gaat het om een impuls van slechts een paar maanden, maar dat geeft niet. De impact van zo’n project als De Trap bij Centraal Station moet je niet onderschatten.’
Rutten: ‘Bovendien denk ik niet dat alles terug te voeren is op de crisis. Het vieren van het ambacht, de interesse om met de stad bezig te zijn, dat zijn ook dingen die bij deze tijd en bij de nieuwe generatie horen. Een mooi voorbeeld daarvan zijn de nieuwe, jonge ondernemers. Wat me opvalt is hun intrinsieke motivatie om op een specifieke plek te ondernemen. Die verbondenheid en betrokkenheid met de locatie spreken mij erg aan.’
Kun je een voorbeeld geven?
Rutten: ‘Het oude douanekantoor aan de Westzeedijk had vroeger een mooie maatschappelijke functie. Het heeft tien jaar leeggestaan, tot wij het met Accresco transformeerden tot het dynamische woongebouw ParkHaven Stad voor the young and urban. Door de constructie van het gebouw was het mogelijk bijzondere loftwoningen te creëren met een hogere verdiepingshoogte. Het uitzicht over de rivrier en de haven is vanuit deze woningen fantastisch. Dat restaurant Rauwdouwer en sportschool Basic Fit in de plint zijn gevestigd, maakt het af. Dat geeft het gebouw kleur en smaak. Het is een plek om af te spreken, om te werken, om te zien en gezien te worden. Het zorgt voor sociale cohesie in het gebied, net als theater Walhalla dat op Katendrecht doet of Wandschappen in Charlois. Daarmee is het van ongekende waarde.’
Waar werken jullie op dit moment nog meer aan in Rotterdam?
Becht: ‘De torens Boston en Seattle verrijzen op dit moment op de Wilhelminapier en zijn door BPD ontwikkeld. Daarnaast start in 2018 de bouw van de Philadelphia en de Havana, twee luxe woontorens. Wat ik ongelofelijk spannend en leuk vind, is dat we helemaal bovenin deze torens, samen met projectontwikkelaar Synchroon The Sax gaan ontwikkelen. Een deels zwevende hotspot met restaurant, club, dakterras, en een skybar op 150 meter hoogte. We hebben net formeel besloten dat we het gaan doen, mede omdat dat in belangrijke mate bij zal dragen aan de verlevendiging van de entree van de pier. En wat ons betreft breidt BPD haar betrokkenheid verder uit. De Rijnhaven biedt namelijk veel kansen om het stadscentrum aan de zuidzijde van de rivier nog verder te versterken.’
Rutten: ‘De aandacht van de Van der Leeuwkring voor ‘het rondje Rijnhaven’ heeft goed gewerkt. Tussen de Wilhelminapier en Katendrecht vind je een enorme diversiteit aan projecten terug. Van de architect die zijn eigen huis bouwt tot een gigaproject als De Rotterdam, van formeel tot informeel, van privaat tot publiek, van tijdelijk tot definitief en van groots en meeslepend tot kleinschalig en intiem. Met deze ontwikkelingen is de afgelopen jaren een mentale sprong gemaakt. Wat ik nooit had durven dromen is gebeurd: de rivier vormt geen barrière meer wanneer we het over de binnenstad hebben. Die bevindt zich nu op twee oevers. Nu is het tijd voor de vervolgstap. Hoe trekken we de ontwikkeling verder, naar andere wijken? Hoe geven we bijvoorbeeld een impuls aan de Tarwewijk? We moeten de mogelijkheden verkennen om ook deze buurt te betrekken bij de routes van en naar de binnenstad. De oplossing ligt in het verkorten van de lijnen en de verbindingen te verbeteren. In de Afrikaanderwijk hebben we daarin al veel bereikt. Plekken die eerst door dijken aan het oog onttrokken werden, zijn nu toegankelijk. Dat heeft de doorbloeding van de wijk veel goed gedaan. Voor de Tarwewijk zijn die mogelijkheden er ook.’
Welke urban challenges van Rotterdam pakken jullie beet?
Rutten: ‘Hoe worden we een kwalitatieve woonstad? Dat is dé vraag waar we ons mee gaan bezighouden. Wie zoeken er een woning in deze stad, nu en over tien jaar? Waar en hoe willen ze wonen? Welk type woning of woonvorm heeft de toekomst? Verder hebben we de ambitie om maatschappelijke functies in te bedden in onze opgaves. Zo hebben we in Amsterdam-West een blijf-van-mijn-lijfhuis geïntegreerd in een stedelijk woningbouwproject, op zo’n subtiele manier dat het door iedereen geaccepteerd werd. In Rotterdam liggen dergelijke opgaven natuurlijk ook.’
Becht: ‘BPD is primair een binnenstedelijke gebiedsontwikkelaar die, met de stad en haar gebruikers, een langdurige relatie is aangegaan en wil bijdragen aan versterking van het stedelijk leefklimaat. Binnen de context van onze bedrijfsvoering kunnen we in sommige situaties zelfs een rol spelen in sociaal maatschappelijke opgaven, zoals de vluchtelingenproblematiek. Gronden die bestemd waren voor koopwoningen, hebben we, daar waar dat kon, beschikbaar gesteld voor de huisvesting van statushouders. Dat is moeilijk, je krijgt te maken met weerstand van omwonenden, maar wel iets waarover we willen meedenken.’
Wat verwachten jullie van het Stadmakerscongres?
Becht: ‘Het Stadmakerscongres is dé plek waar je elkaar leert kennen en langdurige relaties kunt aangaan op alle niveaus. Met bewoners, ondernemers, met de gemeente, met ontwikkelaars. Ik ben altijd aanspreekbaar, ik hoop dat mensen met passie en goede ideeën met meerwaarde voor de stad mij weten te vinden.’
Rutten: ‘Het is een soort Marktplaats, hè? Een plek waar je in contact komt met de meest uiteenlopende partijen die van belang zijn voor de stad, waar je kennisneemt van elkaars drijfveren en dilemma’s. Van mij zou het drie dagen mogen duren, ik vind het uniek. Deze manier om aan de stad te werken, zie je nergens. Daar mogen we allemaal trots op zijn.’
Hebben jullie nog een persoonlijke wens voor Rotterdam?
Becht: ‘Ik zou samen met de gemeente en betrokken partijen om tafel willen om de Wilhelminapier en Katendrecht tot een nog hoger plan te tillen, ten gunste van de bewoners en de achterliggende wijken. Het kan in beide wijken nog een stuk levendiger. Als ik echt fantaseer? Dan zie ik kinderen veilig in de Rijnhaven zwemmen.’
Rutten: ‘Het gaat goed met Rotterdam, maar we mogen ons echt nog heel hard maken voor de inclusiviteit van de stad en dan met name voor de kinderen die hier opgroeien. In sommige wijken hebben kinderen echt minder mogelijkheden dan elders in de stad. Wij als stadmakers mogen daar onze energie en creativiteit laten stromen. Dan zullen er fantastische dingen ontstaan, daarvan ben ik overtuigd!’
Uitreiking van der Leeuwprijs
Voor de achtste editie van de Van der Leeuwprijs zijn drie echte Rotterdamse projecten genomineerd: het Essenburgpark, Hockeyclub Feyenoord en het Vroesenpaviljoen. Alle drie voorbeelden van Rotterdamse private initiatieven met grote meerwaarde voor de publieke ruimte.
De Van der Leeuwkring is in 2003 opgericht door AIR, dat vanuit de gemeente de opdracht had gekregen om te inspireren tot hoogwaardig opdrachtgeverschap. Rotterdamse opdrachtgevers verenigden zich op persoonlijke titel in de Van der Leeuwkring. Deze kring is vernoemd naar Kees van der Leeuw, een Rotterdamse ondernemer die een sleutelrol vervulde in de wederopbouw van Rotterdam.