Overal ter wereld zijn creatieven de motor van stedelijke ontwikkeling. Waar zij neerstrijken, neemt de waarde toe. Rotterdam moet hier niet al te kwistig mee omgaan, meent Olof van de Wal, directeur van Stichting KunstAccommodatie Rotterdam (SKAR). Kannibalisme dreigt: nieuwe plekken lokken creatieven nog voor de oude tot wasdom konden komen. Op het Stadmakerscongres leidt Van de Wal een workshop hierover. Op deze plek trapt hij de discussie af.

Door: Olof van de Wal

‘De creatieve sector wordt als startmotor voor stadmaken ingezet, en in steeds hoger tempo door de stad gejaagd. De pioniers investeren wel, maar incasseren niet’

Deze zomer was ik op bezoek in Kendari, een havenstad in Sulawesi, Indonesië. Twintig jaar geleden een bescheiden stad zo groot als Groningen, inmiddels tien keer zo groot. Deze stad is organisch gegroeid volgens de regels der kunst waar het organische gebiedsontwikkeling betreft. Ieder initiatief met toegang tot geld kreeg de ruimte. Ieder initiatief dat die toegang niet meer had, verbleef in de tussentijd. Het was fascinerend om te zien, zo puur als de spontane stad zich hier toonde. En het deed pijn, zelden deed een bezoek aan een stad zo veel pijn.

Ik wandelde langs de rivier in de stad, waar een ambitieuze burgemeester enkele jaren geleden een promenade had geopend. Deze moest een ontwikkeling in gang zetten die nooit uit de tussentijd is opgestaan: het beton kruimelde af door de zachte druk van opkomend onkruid. Ik zag tussen de nieuwe winkels een vrouw schuchter naar de rivier lopen; haar hutje achter de winkels was nooit op het water en het riool aangesloten. Op deze wandeling voelde ik pas echt dat organische gebiedsontwikkeling niet veel anders is dan opportunistisch landjepik. Hier werd aan het gezicht van de stad gewerkt, terwijl haar de ziel werd ontnomen.

Olof van de Wal, foto Fred Ernst

Misschien is deze vergelijking met een stad zonder planologische traditie goedkoop. Toch kon ik er niet omheen. Na jaren waarin de tussentijd een gevierd begrip werd, een manier om gebieden voor verder verval te behoeden en waardedaling tegen te gaan, is de stemming omgeslagen. Nu waardestijging weer in zicht komt, wordt ook gentrification de norm. Plannen worden geopperd om duurzaam slechte wijken als de Afrikaanderwijk in Rotterdam goedkoop aan de creatieve sector aan te bieden om over enkele jaren op de gestegen kansen te kunnen incasseren. Een creatieve sector die net in een andere wijk aan het pionieren was.

Hou me ten goede: de creatieve sector is belangrijk voor een stad als Rotterdam. Als economische kracht, om de omzet die hij genereert, als magneet, om de aantrekkingskracht die hij uitoefent en als culturele motor, om de verbeeldingskracht die hij oproept. De creatieve sector maakt de stad optimistisch, spannend en interessant. En hij geeft de mensen in de stad ruimte, perspectief en vaardigheden. Daarbij is het verbeteren van de Afrikaanderwijk alleen maar toe te juichen.

Maar: het gaat niet vanzelf, door maar een blik creatieven open te trekken en hen tijdelijk lage prijzen te beloven. Betaalbare werkplekken hebben veel betekend. Er is in een stad als Rotterdam de afgelopen tien jaar een goede bodem gelegd. Maar die humuslaag is niet overal even diep kan ook zo weer wegspoelen. We zien het in Amsterdam. Ze mogen daar trots zijn op de gentrificatie en de absurde prijsstijgingen, maar die duwt iedereen die afhankelijk is van betaalbare ruimte de stad uit. Volkswijken worden dure Vinexwijken, voor je het weet met de levendigheid van een slaapstad. Het succes van Amsterdam verdrijft de creatieve sector, daarna de gezinnen en ten slotte haar ziel.

Deze manier van stadmaken, waar het optimistische pionieren van ondernemende, creatieve mensen de weg baant, blijkt behalve opportunistisch ook cynisch te zijn. De creatieve sector wordt als startmotor voor stadmaken ingezet, en in steeds hoger tempo door de stad gejaagd. De pioniers investeren wel, maar incasseren niet.

‘Volkswijken worden dure Vinexwijken, voor je het weet met de levendigheid van een slaapstad’

Kan het anders? Kunnen we de stad duurzaam en evenwichtig verbeteren met creatieve in plaats van opportunistische gebiedsontwikkeling? Dat betekent dat stad en stadmakers samen een strategie maken om de creatieve sector betaalbare ruimte te blijven bieden, niet alleen op incourante plekken aan de rand, maar door de hele stad. Een strategie die meer doet dan alleen de kansen van het gebied alle ruimte geven, maar ook op stedelijk niveau keuzes maakt: als in wijk A de innovatieve maakindustrie zich vestigt, dan moet die maar even niet naar wijk B gehaald worden. Laten we, kortom, cultureel gaan profileren.

Er is meer. De creatieve sector heeft zelf ook belang bij het bereikbaar en betaalbaar houden van werkplekken. Laten we ook gaan werken aan een manier waarop we dat belang in een aandeel om kunnen zetten. Oftewel, hoe kunnen de kunstenaars en ontwerpers mede-eigenaar worden?

Natuurlijk helpt dit de creatieve sector. Maar het helpt ook de andere bewoners en ondernemers in het gebied. En, natuurlijk werkt dit niet zonder ondernemende mensen, die kansen weten te grijpen. Hun investeringen hebben alleen zin wanneer zij hier de tijd voor krijgen. Als we niet alleen op spontaniteit koersen, maar ook durven vast te houden aan keuzen. Het is de kunst om creatief te gaan ontwikkelen – de regelen van die kunst moeten nog geschreven worden.