Op het Stadmakerscongres 2015 presenteerde Observatorium Art changes perception, politics changes reality, een gesprek over de rol van kunst in het maken van de stad. Het werd afgesloten met een heuse primeur: Rijkswaterstaat gaf groen licht voor het plan om het Kleinpolderplein een dag lang af te sluiten voor verkeer. Hoe kijkt de organisatie van KleinpolderpleinPARK terug op dit festival en wat zijn hun dromen voor de toekomst? Voorzitter van KleinpolderpleinPARK Arie Lengkeek vertelt.

Door: Arie Lengkeek

Bovenop de spoorbrug bij Blijdorp, richting de A13, zit een ooievaarsnest. Niet alleen omdat de kikkerbilletjes van Blijdorp binnen handbereik zijn. Nee, de klepperende vogels strijken neer op dit soort plekken, omdat het razende verkeer thermiek oplevert, opstijgende warme lucht. Precies wat deze grote vliegers nodig hebben bij opstijgen en dalen.
Misschien even onverwacht is de museumzaal, die even verderop onder de snelweg is geschoven, alweer even geleden bij de herinrichting van het Kleinpolderplein. Maar het motief is vergelijkbaar: de veranderingen in mobiliteit leveren een thermiek op, die cultuur helpt om op te stijgen en uitdaagt anders te kijken. Dan wordt een tankstation een ‘denkstation’, een fly-over een eendagspark, en een infrabundel een landschap.

Flaneren op de Flyover, foto: Bas Czerwinski

Wandelen op de snelweg
Op het Stadmakerscongres 2015 zei Ruud Reutelingsperger van Observatorium: ‘In 2016 willen we een dag lang het Kleinpolderplein afsluiten voor auto’s, en openstellen voor wandelaars. Het is een mooi punt om naar de stad te kijken, maar het is ook een mooi punt om over de toekomst van de stad na te denken.’
In een paar maanden tijd werd vervolgens een dag georganiseerd, die elke twee uur in een eb- en vloedbeweging zo’n 4.000 Rotterdammers de fly-over opspoelde. Tweehonderd buren van de snelweg, uit Overschie, aten er een ontbijt en droomden over de toekomst van de plek. Motel Mozaïque organiseerde intieme concerten. Installaties en wandelingen brachten het landschap naar boven. Regen spoelde de stoepkrijt van bloemen en auto’s netjes weg. Het tankstation was een dag lang een denkstation, waar poëzie door de omroepinstallatie klonk.

Denkstation

De snelheid van verandering
Eén dag, maar ook een hardnekkig zaadje dat geplant is: die snelweg was er niet altijd, en zal er ook niet altijd zijn. Hij is met zijn veertig jaar relatief jong. En het is de vraag of hij er over veertig jaar nog is. Wat verandert, is deels te voorzien: er komt een nieuwe verbinding tussen de A13 en A16 in 2023. Veel is ook niet te voorzien! Neem de opkomst van de e-bike, die door geen mobiliteits-beleidsmaker werd voorspeld. Maar als je je realiseert, dat zo’n 80 procent van het verkeer op de A20 lokaal is, dan kun je bedenken wat er kan gebeuren.
Om te begrijpen hoe die verandering kan gaan, is het veelzeggend om te zien hoe snel de rivier in de afgelopen jaren is veranderd. Van een ‘snelweg voor schepen’, waar het Havenbedrijf de dienst bepaalt, naar recent een project als ‘de rivier als getijdenpark’, waarin ecologie, stedelijk recreatief gebruik en industrieel gebruik samengaan. Van een giftig afvalkanaal, via Europese samenwerking naar een gezond watersysteem, waarin sinds 2008 feestelijk rond het Noordereiland wordt gezwommen. Het analyseren van die omslag leverde ons een leerzame analogie op.

Ooievaarsblik
In zo’n transitie blijkt cultuur een belangrijke aanjager en drager. Met een fijne groep makers, denkers en doeners zijn we rond het Kleinpolderplein aan de slag gegaan om een ander denken over mobiliteit in en om de stad te verkennen. Het flaneren op de fly-over was daarvoor een 1:1 maquette, een testopstelling. Parallel daaraan spelen tal van andere trajecten en manieren, ieder met eigen spelers en trekkers. Zo deden we mee aan het onderzoek dat de BNA samen met het ministerie van Infrastructuur en Milieu, de TUDelft, Rijkswaterstaat en de drie grote steden uitschreef.
Daar waren we als vreemde eenden in de bijt, want onze benadering vertrok vanuit landschap en cultuur. Het BNA-onderzoek was een mooie aanleiding om ons denken met elkaar te verdiepen. Wat betekent het om de snelweg niet als mobiliteitsmachine, maar als landschap te bekijken? Hoe kun je sturen op de verandering van de snelweg als een vitaal systeem? We maakten een atlas, een kaart boordevol aanleidingen en aanknopingspunten voor vernieuwing en verandering. Tegelijk kwam er iets anders los: deze manier van denken biedt een denkruimte die ook herkend en gezocht wordt door de ‘functionele’ partijen, waaronder Rijkswaterstaat. Inmiddels bezochten alle hoofd-ingenieur-directeuren gezamenlijk het Kleinpolderplein om te leren van de aanpak en eens mee op te stijgen voor een ooievaarsblik. Er is grote behoefte aan een manier van denken die integreert, verbindt, in systemen en relaties denkt. Elke organisatie waar we mee te maken hebben zoekt daarnaar. Maar enkel vanuit z’n eigen specialisme en taak.

Silent Sky Project, Rob Sweere

Gastheren van niemandsland
In de komende periode willen we de bijzondere positie die we hebben verder uitbouwen. We hebben het Kleinpolderplein geadopteerd, als plaats van betekenis. Er is een stichting, die als koepel voor de culturele productie rond deze plek gaat functioneren. Een werkgemeenschap van cultuurmakers verbindt zicht met de plek. We zijn daarmee aanspreekbaar voor onze vrienden bij Rijkswaterstaat, waar ze ontdekken dat we interessant zijn ‘voor de droge én de natte kant’. We gaan zelf ook actief op zoek naar nieuwe mede-eigenaars. Kan het Zuid-Hollands Landschap het beheer van de versnipperde bermen overnemen, om nu al voor te sorteren op een andere prioriteit in dit landschap? Is het waterschap niet alleen voor waterberging, maar ook voor waterkwaliteit aan boord te halen? Kunnen we de gemeente met Rijkswaterstaat zo ver krijgen dat de A20 als stadsboulevard niet pas in 2023 wordt afgewaardeerd, maar dat de capaciteit ervan nu al wordt teruggebracht? Al die vragen gaan we aan, maar altijd vanuit de positie die niemand anders heeft: als de gastheren van niemandsland.

Ontdek op 11 november wat dat kan betekenen en ga met ons mee in de bus naar het Kleinpolderplein. Onderweg vertellen we over de ontwikkelingen van afgelopen jaar, op het Kleinpolderplein ga je met ons op zoek het ongekende heden en toekomst. Op het congres kun je de smaak van de plek proeven bij de Bloesembar, die een cocktail en een limonade maakte met planten uit de ‘Hortus’ Kleinpolderpleinpark.