Om bij het begin te beginnen: wat is de Van Der Leeuwkring die de prijs uitreikt?

Wij zijn een groep Rotterdamse ondernemers die actief zijn in de stedelijke vernieuwing en ontwikkeling. Vanuit het private opdrachtgeverschap en onze persoonlijke betrokkenheid bij de stad dragen wij bij aan de publieke ruimte. Het gaat dus om privaat initiatief met meerwaarde voor de stad. In de kring komen circa twintig directeuren en bestuurders van corporaties, ontwikkelings- en beleggingsmaatschappijen en juridische en financiële instellingen op persoonlijke titel bijeen die via samenwerking een betere stad willen maken.

Het gedachtegoed van de Van Der Leeuwkring ontstond vanuit de gedachte dat je werkt aan een opgave die op zichzelf beperkt is. De kunst is om over die opgave heen te stappen en veel meer de verbinding te zoeken met de omgeving en andere initiatieven. Dat maakt een mooie stad. Niet een gebouw op zich, maar hoe het gebouw in de openbare ruimte staat of hoe de openbare ruimte gebruikt en geprogrammeerd wordt. Dit biedt mogelijkheden voor betrokkenen om invloed uit oefenen en bij te dragen aan hoe en waar ze willen wonen.

De Kring bestaat nu bijna tien jaar. Wat willen jullie bereiken in Rotterdam?

Een mooi voorbeeld om de gedachte achter de Kring te beschrijven, is de ontwikkeling rond de Rijnhaven. Katendrecht is nu een levendige plek, verbonden met de Wilhelminapier door de Rijnhavenbrug, maar begon vooral als een gebied waar marktpartijen bezig waren met de gebouwen. Wij vroegen aan elkaar: hoe gaan die gebouwen in de omgeving functioneren? En door met elkaar te praten over de programmering en de functie van het gebied is er een levendig stadsdeel ontstaan.

Het denken over de Rijnhaven gaat veel verder dan gebouwen realiseren en het betrekken van bewoners bij de opgave. Je moet het besef krijgen: we gaan hier een nieuw stuk stad realiseren, hoe loop je hier straks rond? Uit die gedachte hebben we toen een stadlab gecreëerd – en dan praten we over 2009. Tegenwoordig is deze aanpak bijna een soort werkwijze geworden, dé manier om aan de stad te werken. De verbinding zoeken, dus veel meer partijen bij een ontwikkeling en transformatie van een gebied betrekken, is veel sterker een onderdeel geworden van de organische ontwikkeling van de stad.

Wat heeft de Van Der Leeuwkring bijgedragen aan de stad?

De kring is de opmaat voor hoe er nu gewerkt wordt. Niet alleen de ‘usual suspects’ werken aan projecten, maar er wordt nu een verbinding gemaakt met veel meer partijen, zoals bij de Rijnhaven. Theater Walhalla is hier gevestigd, evenals circus Rotjeknor, Verhalenhuis Belvedere en ondernemers. Iedereen ziet nu veel beter in dat een programma een mooie mix kan maken en dat je deze bijzondere stedelijke combinatie vaak niet kunt plannen.

Dit is een heel andere visie dan die van de traditionele planningsgedachte. Hoe maak je een prettige woonomgeving? Neem het voorbeeld van de Fenixlofts. Bewoners kunnen zelf bepalen hoe groot hun huis wordt, hoeveel verdiepingen ze krijgen en hoeveel woonlagen ze creëren. Met die stedelijke omvang en mix van programma is dat niet eerder gedaan.

Is dit een typisch Rotterdamse ontwikkeling?

De openheid van projecten, de mogelijkheden om aan te haken, te leren en mee te doen is echt Rotterdams. Het zit hier in de cultuur. Amsterdam, Den Haag en Utrecht zijn nog net niet jaloers, maar vinden het heel interessant wat er in deze stad gebeurt.

Er heerst in Rotterdam ook een mooie traditie van publieke en private samenwerking. Dit is onderdeel van de huidige stedelijke positieve dynamiek. Rotterdam heeft echt zijn eigen identiteit gevonden. Je ziet ook de trek naar de stad van internationale partijen. De aantrekkelijkheid en potentie zijn heel erg voelbaar.

Dan over de Van Der Leeuwprijs. Waarom is deze in het leven geroepen?

Door aandacht te vragen voor bijzondere initiatieven in de stad, kunnen we met z’n allen leren over de stad en kennis uitdragen en inspireren. Dit kunnen grote of kleine initiatieven zijn, privaat of juist publiek. De prijs is een moment om al die initiatieven in Rotterdam te vieren.

Er zijn dit jaar drie genomineerden voor de Van Der Leeuwprijs. De eerste is het Benthemplein. Hoe zie je de verandering van stadsontwikkeling hier terug?

Het Waterplein van de Urbanisten is een ontwerpinitiatief dat het waterprobleem, of beter gezegd de waterkans, verbindt met de aanleg van een mooi plein waar mensen verblijven en gebruik van maken. Dat is een ultiem doel. In plaats van je blindstaren op een probleem, creëer je een plek waar waterberging, theater en skaten samenkomen. Dat is een bijzondere en duurzame innovatie. Zo mogen er meer mooie ontmoetingsplekken ontstaan.

En de nieuwe fietsroute langs de Maas?

Het Nieuwe Maasparcours is genomineerd omdat het een nieuwe kaart maakt van de stad. Rotterdam is de Maas. De rivier is heel sterk verbonden met de historie, identiteit en cultuur van onze stad, maar we hebben hem niet zo ingericht en publiekelijk gebruikt. Het is verrassend om vanuit de Maas naar de stad te kijken. Het wordt daardoor een andere, nieuwe stad.

Ook is er een combinatie gemaakt met nieuwe verbindingen. De nadruk ligt niet op de grootschalige infrastructuur, maar juist op de fijne infrastructuur, van skaten, fietsen, wandelen en steppen. Ook is het niet een kant-en-klaar plaatje, maar stadmaken in optima forma. Door dit parcours zijn de Maas en de kade op de agenda gezet. Het bijzondere is ook dat er wordt aangegeven dat het nog op twintig plekken stokt. Die plekken worden nu aangepakt door de gemeente.

The Student Hotel is een gebouw. Hoe draagt dit bij aan de publieke ruimte?

Dit project gaat het over een nieuwe kracht van de stad via een specifieke doelgroep. Hoe kunnen we de jongeren aan de stad verbinden en een plek geven? Er zijn heel veel studenten in de stad, maar we moeten ook proberen om deze jongeren blijvend te binden. Zo kunnen we internationaal en nationaal een nieuwe plek bieden. The Student Hotel is een mooie impuls die natuurlijk niet alles oplost, maar wel het initiatief neemt.

Ook is het een nieuwe stedelijke plek die voorheen nooit opviel. De plek waar The Student Hotel is gevestigd, de hoek van de Willem Ruyslaan en Oostzeedijk, was ontzettend lang een ongedefinieerde achterkant. Nu is het een nieuwe broedplaats en ontstaat er een nieuwe buzz van mensen. Je ziet nu dat de hele omgeving rond de Admiraliteitskade wordt ontwikkeld. Zoiets begint met zo’n project. Dat is heel impactvol.

Wat hebben deze initiatieven gemeen?

De parallel tussen de drie initiatieven is dat ze over de bestaande stad gaan en de metamorfose die ze daaraan koppelen. De plekken waren er al, zij hebben ze geherdefinieerd. Alle drie de projecten geven een nieuwe uitnodiging: kom naar deze plekken en zie hoe we deze bestaande plekken vorm hebben gegeven. Verder gaat het over drie projecten die al zijn gerealiseerd. Ze hebben een lange aanlooptijd gehad, maar we kunnen er nu van genieten. Dat is precies die Rotterdamse aanpak: niet lullen maar poetsen.

We hopen dat de nominaties ook een uitnodiging zijn voor anderen om meer te doen met de bestaande stad. Dat mensen hier inspiratie uit halen. Wat kan ik, bottom-up, leveren? Welke kans zie ik? Dat is het credo: leren en inspireren uit deze nominaties. Deze projecten gaan ook over de programmering. Het gaat er niet alleen om wat het meeste opbrengt, maar ook welk programma het meeste toevoegt.

Nog adviezen voor de aankomende generatie stadmakers om in aanmerking te komen voor deze prijs?

Wat uit de initiatieven blijkt, is dat er meer nodig is dan geld vragen voor een leuk idee. Het gaat heel erg over het zoeken van de verbinding. Een zakelijk of particulier idee is op zichzelf veel moeilijker te realiseren dan wanneer je de verbinding maakt met een politieke of publieke agenda of initiatief. Neem het voorbeeld van de fietsroute. De initiatiefnemers zijn het gaan doen, waardoor flow en focus ontstonden. Vervolgens kwam het op de agenda van het stadsbestuur. Als je een idee aan maatschappelijke relevantie kan koppelen, dan heeft het veel meer kans van slagen.

Oorsprong Van Der Leeuwkring

De Van der Leeuwkring is vernoemd naar Kees van der Leeuw, een Rotterdamse ondernemer in koffie en thee. Van der Leeuw heeft zijn sporen in Rotterdam nagelaten als opdrachtgever van de Van Nelle Fabriek, ontworpen door de modernistische architecten Leendert van der Vlugt en Mart Stam. Ook was zijn invloed groot op het Basisplan dat de wederopbouw van Rotterdam bepaalde.

Van der Leeuw streefde naar een gebouw waar de efficiënte productie door werknemers centraal stond. Ook wilde hij een stad die als een geoliede machine het economische proces van handel en uitwisseling faciliteert. In beide gevallen wist hij deze wensen te koppelen aan schoonheid.

Het Van Nelle-gebouw was vanaf de oplevering een bezienswaardigheid, maar bovenal een fabriek. Bij het denken over mooie, levendige en goed gestoffeerde steden vergeten we maar al te makkelijk wat de dragers hiervan zijn. Het Van Nelle-gebouw is een icoon van het modernistisch bouwen: een bewijs dat schoonheid en functie samengaan. Hierdoor is het een toevoeging voor Rotterdam als stad.

Een stad wordt gevormd door de optelsom van gebouwen. Opdrachtgevers hebben vaak verschillende motieven, waarbij het eindresultaat – dus de bijdrage aan de stad zelf – niet altijd bovenaan staat. Juist daarom is het te prijzen dat privaat initiatief voor de openbare ruimtebeloond wordt, zoals via de Van der Leeuwprijs.