De veelzijdigheid van stadmaken
In 2011 startte stadslandbouwer Caroline Zeevat in opdracht van woningcorporatie Vestia met twee moestuintjes in Schiebroek-Zuid. De wijk verkeerde in slechte staat en er moest wat gebeuren. Inmiddels zijn er 42 moestuintjes en is de wijk zienderogen opgeknapt.

Zeevat leerde dat een project als stadslandbouw meer oplevert dan een paar tomaten: ‘Uiteraard knapte de buurt ervan op. Maar naast deze ruimtelijke verbetering bleek het project voornamelijk maatschappelijk van belang. Buurtbewoners raakten met elkaar in gesprek waardoor de sociale cohesie in de wijk toenam’.

‘Daarnaast leerde het kinderen die al heel hun leven slecht aten om groenten te eten’, zo stelt Co Engberts, raadslid van de PvdA. Hij onderstreept dat stedelijke vraagstukken vrijwel altijd met elkaar samenhangen: ‘Op Zuid is veel onderwijsachterstand, maar zie je de overvolle appartementen dan besef je dat kinderen daar geen ruimte hebben om hun huiswerk te kunnen doen’. Wil je iets aan de onderwijsachterstand doen, dan zul je ook dit ruimtelijke vraagstuk moeten oplossen.

De onderwijsproblematiek op Zuid en het Stadslandbouwproject tonen hoe breed stadmaken is en met hoeveel je rekening moet houden wil je het goed doen. ‘In tijden van economische voorspoed waren het even vergeten’, zo stelt Mariet Schoenmakers van AM Vastgoed, ‘maar puur met een winstoogmerk handelen is niet genoeg om een stad te ontwikkelen’.

Minder initiatief, maar meer taken
Zeevat liet het initiatief grotendeels aan de bewoners wat het project ten goede kwam. Bewoners ervoeren het als hun project en eigenden zich als gevolg daarvan ook het succes toe. Het succes deed hun zelfvertrouwen stijgen, wat een emancipatieproces in gang zette. Zeevat: ‘Ze laten de woningcorporatie tegenwoordig duidelijk weten dat ze het achterstallig onderhoud in de wijk niet meer pikken’.

De betrokkenheid die bottom-up-projecten kunnen genereren en de gunstige invloed die dit kan hebben op de eigenwaarde, is een van de grote voordelen van een dergelijke manier van ontwikkelen. Maar volgens Michelle Provoost van INTI is de reikwijdte op zichzelf beperkt: ‘Alleen bottom-up is niet genoeg. Hoewel het makkelijke manier is om te bezuinigen, kan het nooit een duurzame werking hebben zonder steun en kader van de overheid’.

Die overheid dient daarvoor wel zijn rol opnieuw te definiëren. Dat betekent allerminst een vermindering van de bezigheden. Integendeel. ‘Je geeft misschien een aantal taken uit handen’, zo stelt Provoost, ‘maar je krijgt er een veelvoud voor terug’. Siebe Thissen van het CBK valt haar bij: ‘Iedereen in de stad is ineens een potentiële stadsontwikkelaar. Het dwingt je om als overheid goed te kijken naar de lokale realiteit en daarmee verbindingen te zoeken’.

Het initiatief overnemen
De potentie in de stad inventariseren en faciliteren is een arbeidsintensievere taak dan het overzichtelijke ontwikkelen via de klassieke topdown manier. Daarnaast moet je als overheid ook geduld betrachten en niet gelijk de regie over willen nemen. Dat is soms lastig voor bestuurders die gelijk resultaat willen zien.

Toch komt het moment dat het initiatief moet worden overgenomen volgens Mariet Schoenmakers uiteindelijk wel: ‘Het ontstaan van waarde heeft soms een heel lange aanloop nodig, maar er komt altijd een punt waarop je het als overheid moet overnemen’.

Zeevat beaamt dit: ‘Bij het stadslandbouwproject is dit nu aan de hand. De bewoners zijn toe aan de volgende stap. Dat kunnen ze zelf niet en ik kan dat ook niet voor ze doen. De gemeente en de woningcorporatie zijn aan zet maar doen niks, dus dan houdt het op’.

Bij het Marineterrein in Amsterdam zijn bottom-up en topdown-ontwikkeling door de gemeente in een totaalconcept verwerkt. In eerste instantie zal het initiatief aan een groep gebruikers overgelaten. Zij zullen de waarde en richting van het terrein bepalen. Na een aantal jaar zal de gemeente het initiatief overnemen om het project op te schalen.

Verantwoordelijkheid nemen
Afwachten en als het moment daar is opschalen. Op die wijze neemt de gemeente in Amsterdam haar verantwoordelijkheid. Als overkoepelend orgaan is zij bij uitstek in staat om kleinschalige projecten onder te brengen in een gemeenschappelijke visie en op die manier strategisch van belang te maken voor de stad.

Neem als gemeente het initiatief om kleinschalige projecten op te schalen en verbindt ze aan de stad. Dat is een taak waar de overheid zich actief op moet toeleggen: ‘De overheid is tegenwoordig van alles uit handen aan het geven, maar het blijft hun primaire taak om een visie hebben, opdrachtgever zijn en de stad ontwikkelen’. Ondanks dat stadscultuur van onderop wordt gevoed is het de taak van de overheid om deze van bovenaf te bewaken.

Deelnemerslijst

• Mariet Schoenmakers, AM Vastgoed
• Co Engberts, raadslid PvdA
• Michelle Provoost, INTI
• Caroline Zeevat, projectleider Stadslandbouw Schiebroek-Zuid
• Siebe Thissen, CBK