De Maas. Op een goed gelukt kiekje van onze stad glijdt hij als een prachtige zilveren slang door onze stad, onder bruggen door naar de zee en binnenlandse wateren. De kades zijn stil en gestileerd, met hier en daar een goederenschip.

Het objectieve beeld van onze Maas is minder idyllisch. Hij scheidt Rotterdam in tweeën. Geparafraseerd kun je stellen dat links de rijken wonen en rechts de armen. Het water oversteken is een grote opgave: van de Witte de With naar het Nieuwe Luxor op de Kop van Zuid fietsen lijkt verder dan van naar Rotterdam Centraal, terwijl de afstand weinig verschil maakt.

Deze situatie is niet alleen een Rotterdamse. Overal op de wereld worden steden doormidden gesneden door een waterweg. Tegelijkertijd fungeren stedelijke wateren als een openbare, maar door het publiek vaak onbenutte plek. Het niet benutten zorgt voor een gebruiksvacuüm dat de stad splijt. Dat terwijl beide kades met het water te maken hebben en het water de plek bij uitstek is waar je de beide kanten van de stad kan zien. Guest urban critic Alexandros Washburn houdt zich daarom bezig met de vraag hoe water als ‘connector’, verbindende factor, kan dienen in plaats van als ‘divider’, dus de scheidende factor.

Voorafgaand aan het Stadmakerscongres brengt Washburn een driedaags bezoek aan Rotterdam. De laatste dag bevat een cruise over de rivier en focust zich precies daarop: het water als verbindend element. Vooruitlopend op zijn bezoek onderzoekt dit artikel initiatieven die op het programma staan. Waar ligt in Rotterdam de potentie van het water als connector?

Het pontje van Verschuren
Door de komst van de Erasmus- en Rijnhavenbrug, de investeringen op Kop van Zuid, de nieuwbouwprojecten en de verhipping van Katendracht steken mensen tegenwoordig voor hun plezier de brug over; soms voor een dagje, soms voor een substantieel deel van hun leven. Dat wonen doen ze in kluitjes, en meestal niet in de 90 procent sociale woningbouw in Feyenoord.

Charlois blijft echter achter tijdens deze popularisering van Zuid. In de jaren ’50 wierp de Maastunnel nog hoge ogen op als fietstunnel onder water, maar tegenwoordig is hij vergane glorie. Letterlijk, want achterstallig onderhoud zorgt ervoor dat de tunnel vanaf 2017 drie jaar dichtgaat. Dat wordt een niet te onderschatten probleem voor Charlois. De isolering zal de populariteit van het stadsdeel terugdringen.

Kunstenaar Kamiel Verschuren maakt zich daarom sterk om in de tussentijd een veerverbinding tussen Katendrecht en Charlois te bewerkstelligen. Eentje waar je makkelijk met je fiets op kan. Want als de Maastunnel dichtgaat, is de Erasmusbrug voor de Charloizenaren het enige alternatief. Door het pontje kunnen zij daar makkelijker komen. En, niet onbelangrijk: de fietstocht is aantrekkelijk, over het hippe Katendracht en langs de Kop van Zuid, in plaats van langs de industriële Brielselaan. Zo moet het pontje straks niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk het oude met het nieuwe Zuid verbinden.

De rivier als plezierstroom
Rotterdam is een arbeidersstad. De Maas is een arbeiderswater. Historisch is het een vrachtlijn en nog historischer ook nog eens een rioleringswater. Niet bepaald aantrekkelijk water om in te zwemmen, varen of te vissen. Het is dan ook verboden.

Deze perceptie verandert. Beleid en bewoners zien de kade steeds meer als een aantrekkelijke plek. Daarom zal Washburn de 29e ook de kades van de Maas onderzoeken. Washburn is daar in zijn hometown ook druk mee bezig geweest. In New York heeft hij bijgedragen aan het Brooklyn Bridge Park: een meer dan 2 kilometer lang park aan de kade van de Brooklyn Bridge River. Het is een populaire plek voor de New Yorker. Het water verbindt de mensen. En niet alleen de dagjesmensen. Meer mensen vestigen zich in Brooklyn. Red Hook, Brooklyn, daar waar Washburn ook zelf woont, is tegenwoordig booming.

Washburn zal waarschijnlijk verheugd zijn over de plannen voor de Maaskades. De gemeente heeft een plan omarmt waarmee de kades aantrekkelijk worden gemaakt: De Rivier als Getijdenpark. Door barrières en natuurlijke waterzuiveraars in het water te plaatsen, ontstaan er kades waar het water schoner is en de natuur vrij kan bewegen, met minder last van het op- en neergaande water. De Nieuwe Maas is als eerste aan de beurt. Daar wordt op dit moment het ‘Mallegatspark’ gecreëerd uit het opgevangen sediment van de rivier. Zo moeten de natuurlijke oevers niet alleen de mensen met elkaar verbinden, maar ook de dieren.

Gemeenschappelijke vijanden
De voorbeelden hierboven zijn vrij logische verbindende elementen. Washburn noemt echter ook een verbindend element dat de wenkbrauwen doet optrekken: water als gemeenschappelijke vijand. Hij refereert aan orkaan Sandy, waar hij ook over schrijft in zijn boek The Nature of Urban Design. Nadat de orkaan over zijn buurt was getrokken, trokken mensen van andere delen van de stad naar zijn buurt om te helpen de brokstukken op te ruimen.

Door met elkaar te werken aan de problemen van het water, wordt het een verbindende factor. En daar wordt het weer iets concreter voor de Maasstad. Stadlab Feyenoord laat dat goed zien. Door de buitendijkse ligging van het gebied bestaat het risico op overstromingen. De betrokkenen bij dit lab proberen oplossingen voor te vinden en denken tegelijkertijd na over hoe de wijk ook op andere vlakken verbeterd kan worden. Wonen aan het water geeft vaak een luxueus gevoel, maar nog niet in Feyenoord. De parijen die nadenken over de veiligheid, houden daarom gelijk rekening met de aantrekkelijkheid. Stadsontwikkelaar Peter van Veelen zegt daarover: “Er zit een ongelofelijke ontwikkelpotentie in Feijenoord, maar slechts een beetje geld. Als je hier slimme injecties geeft, kan dat een proces op gang brengen dat uiteindelijk het meeste oplevert.” Op deze manier zorgt de waterproblematiek voor een nieuwe collectiviteit die ingezet wordt om ook deze andere problemen in de wijk aan te pakken.

Dat brengt ons weer bij het veerpontje. Doordat hij de komende problemen kenbaar maakt en meehelpt deze op te lossen, neemt het pontje de logistieke uitdagingen nog niet volledig weg. Maar hij draagt wel bij aan een gevoel van collectiviteit door gezamenlijke doelstellingen te formuleren. Op deze manier bezien, is het water als gemeenschappelijke vijand misschien wel het meest relevante verbindende element in Rotterdam.