Een sterke binnenstad
In 2008 presenteerde de gemeente de Stadsvisie. Na een lange periode van wederopbouw is het tijd, zo luidt die visie, om een volgende stap te maken. Kort gesteld houdt die visie in dat Rotterdam zijn concurrentiepositie wil versterken om aantrekkelijker te worden. In dat kader zijn dertien gebiedsontwikkelingen aangewezen die het belangrijkst zijn voor de realisatie van de doelen ‘sterke economie’ en ‘aantrekkelijke woonstad’, de zogenaamde VIP-gebieden.

Emile Klep van dienst Stadsontwikkeling en betrokken bij het maken van de kaart onderschrijft deze visie: ‘Investeringskracht is schaars en daarom is de vraag: waar zet je die in? De kracht van de binnenstad moet worden vergroot om de nationale en internationale concurrentieslag te winnen’. Het is een gedachte die leidt tot een investeringsstrategie die zich focust op de binnenstad.

De kaart lijkt vooralsnog een logisch gevolg van die investeringsstrategie. Jan-Willem Verheij, raadslid van de VVD: ‘Met de kaart worden geen radicale veranderingen voorgesteld of wordt daarop vooruit gelopen. Hij biedt geen nieuw perspectief, maar borduurt verder op de Stadsvisie en lijkt daar een praktische uitwerking van’.

Rotterdam is groter dan de binnenstad
Je kunt je afvragen hoeveel voordeel andere delen van de stad hebben bij een versterking van de binnenstad. In directe zin niet zoveel, zo stelt Verheij: ‘De binnenstad is zeker niet de plaats van alle 600.000 Rotterdammers’.

Martijn Mulder van Creating010 onderschrijft dat: ‘Uit onderzoek blijkt dat veel Rotterdammers voornamelijk in hun eigen wijk blijven en bijna niet meer in het centrum komen. Hoewel ze niet negatief zijn, geven ze aan dat het centrum ver van hun leefwereld af staat. Ze voelen zich er niet meer thuis. Het centrum en omliggende gebieden vormen toch steeds meer het gebied van de young urban creative’.

Hoewel steeds meer mensen het centrum links laten liggen, zit de gerichtheid op de eigen wijk evenwel in het dna van de stad. Volgens Han Meyer, professor Urban Design aan de TU Delft, is dat ook te wijten aan de geschiedenis van Rotterdam: ‘De stad heeft een sterke cultuur van buurten’. Tijdens de enorme expansie van de stad aan het eind van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw breidde Rotterdam uit door omliggende dorpen te annexeren. Zo werden Delfshaven, Kralingen, Ommoord, Overschie, Charlois, Hoek van Holland, Pernis en Hoogvliet allen door de stad ingelijfd.

Al deze wijken hebben hun eigen geschiedenis. Volgens Jantje Steenhuis, directeur van het stadsarchief, wordt deze geschiedenis overal levendig gehouden: ‘Bijna elke wijk in Rotterdam heeft een eigen historische vereniging, waaronder een heel actieve in Ommoord’. Het geeft aan dat je als gemeente niet zomaar aan lokale behoeftes voorbij kunt gaan en wijken in dienst van het centrum kunt stellen.

Het gevaar van de focus op de binnenstad
Meestal wordt een investeringsstrategie die zich focust op de binnenstad verdedigd met het argument dat het succes uiteindelijk zal afstralen op de rest van de stad. Dat argument valt best te verdedigen. De opleving van de Rotterdamse binnenstad de afgelopen tien jaar heeft de stad onmiskenbaar goed gedaan.

Maar, zo stelt Jan-Willem Verheij, ‘een risico van de kaart en daarmee ook van de Stadsvisie is dat er te veel wordt gefocust op de binnenstad en de gebieden daar direct om heen’. Daarmee loopt de binnenstad het gevaar losgezongen te raken van de rest van de stad.

Jenny Vermeeren, directeur van Woonstad, onderschrijft deze gedachte: ‘Wat we bij Woonstad merken is dat bij zo’n beleid de gebieden aan de buitenkant fors achteruit gaan’. Vermeeren beschrijft een mechanisme waarbij de laagste inkomens weggedrukt worden uit het centrum en zich vestigen in buitenwijken, die daardoor flink achteruit gaan: ‘Er is een groeiende concentratie van goedkope woningen aan het ontstaan op Zuid en rond de as van Bospolder tot aan Schiedam en Vlaardingen’.

Of een sterke binnenstad voordelen oplevert voor de hele stad is een vraag in de lijn van de hedendaagse discussie over gentrification die tegenwoordig overal in alle hevigheid wordt gevoerd. Zonder die discussie te willen beslechten, toont een stad als Londen dat segregatie in ieder geval een ontwikkeling is die moet worden bestreden. Verheij: ‘Recente onderzoeken tonen aan dat Nederlandse steden niet zo gesegregeerd zijn als andere Europese steden. Laten we niet vergeten dat het een groot goed is dat we hier een soort van mix hebben en dat we elkaar tegen blijven komen’.

Om die mix te bewaren is het noodzakelijk om de tegenstellingen niet te groot te laten worden. Volgens Meyer kan dat alleen als het centrum de hele stad representeert en zich ook in die lijn ontwikkelt. Om tot zo’n ontwikkeling te komen zul je als gemeente rekening moeten houden met de cultuur in de buitenwijken. De historische verenigingen zouden daarbij een belangrijke rol kunnen vervullen.

Nieuwe motieven, nieuwe kansen
Naast het ruimtelijke argument kun je je afvragen of een investeringsstrategie niet te beperkt is, wanneer hij alleen economisch gemotiveerd is. Wat hebben bijvoorbeeld bewoners aan zo’n motief? Zij hebben meer aan maatschappelijke motieven. Of onderwijsinstellingen, die eerder zullen aanhaken op thema’s als duurzaamheid.

Volgens Chris van Langen van de Rotterdamse Academie van de Bouwkunst moet je als stad altijd meerdere motieven hebben om in gesprek te raken met meerdere partijen in de stad. ‘Aan de hand daarvan kun je kijken wat de strategische projecten nieuwe stijl zijn en welke stakeholders daarbij horen. Zo kun je tot een gelaagde investeringsstrategie komen waarbij verschillende partijen betrokken zijn’.

Ook Dirk van Peijpe van de Urbanisten stelt de eenzijdige toekomstvisie aan de kaak. Van Peijpe: ‘We zitten in een transitie op het gebied van energievoorziening. Hoe gaan we dat vormgeven’? Het is een actueel vraagstuk dat voornamelijk de bestaande woningvoorraad en infrastructuur betreft.

Toch verschijnen zulke thema’s nauwelijks op de agenda. Han Meyer: ‘De urgentie van de transitie is niet genoeg duidelijk, waardoor het dreigt een academische discussie te blijven. Desalniettemin heeft het een enorme potentie’. Verduurzaming draagt niet alleen bij aan een verbetering van de woonkwaliteit, maar kan ook bedrijvigheid aantrekken en prestige opleveren.

Om tot een breed gedragen investeringsstrategie te komen zul je ervoor moeten zorgen dat in eerste instantie zowel particulieren, bedrijven, instituties er wat aan hebben. Dat betekent niet alleen naar verhalen van andere luisteren, maar dat verhaal ook zelf willen vertellen. Op die manier kan er een cultuur ontstaan, waarin duurzame verbindingen worden aangegaan tussen alle lagen die het economische motief ontstijgen.

Deelnemerslijst

• Dirk van Peijpe, De Urbanisten
• Jenny Vermeeren, directeur Woonstad
• Martijn Mulder, Creating010
• Jan Willem Verheij, raadslid VVD
• Han Meyer, professor Urban Design TU Delft
• Chris van Langen, Rotterdamse Academie van Bouwkunst
• Jantje Steenhuis, Stadsarchivaris Rotterdam
• Emile Klep, Dienst Stadsontwikkeling