Een kernvraag van het Stadmakerscongres is: ‘Hoe ontstijgen initiatieven zichzelf en worden ze strategisch van betekenis voor stad en stedelijkheid?’ Maar wat is dat eigenlijk, ‘strategisch van betekenis’? Guest Urban Critic van 2013, Klaus Overmeyer, deed de oproep de stad niet te zien als een verzameling van een handvol VIP-projecten, maar haar te bedenken vanuit ‘189 plaatsen van betekenis’. Hij stelt daarmee dat de volledige stad van belang is voor haar functioneren.

Binnen deze holistische visie kunnen relatief kleine ingrepen grote gevolgen hebben en dus van strategisch belang zijn. Voorbeelden hiervan zijn al op diverse plekken in de stad te vinden. De aanleg van de Rijnhavenbrug is niet alleen een infrastructurele verbinding, maar functioneerde ook als een vliegwiel voor de ontwikkeling van Katendrecht. Leeszaal West werd begonnen uit onvrede over het verdwijnen van de wijkbibliotheek, maar ontwikkelde zich tot een plek die veel meer is dan dat en exemplarisch is voor het bottom-up ontwikkelen op wijkniveau.

Zelforganiserend vermogen
Mede door het standpunt van Overmeyer bevinden zich nu op zeer diverse plekken Stadlabs. Met de casussen waar zij hun tanden inzetten, zoeken zij naar nieuwe, strategische manieren van sturen bij het maken van de stad. In de praktijk van de labs krijgt dit strategische belang op verschillende wijzen vorm.

De ambities van het Stadlab Gebiedscoöps zijn strategisch op een manier die dichtbij de uitspraak van Overmeyer ligt. De bij het lab betrokken coöperaties werken al vanuit meerdere plekken in de stad, waar zij wijken beter willen maken op basis van het zelforganiserend vermogen dat in de wijk aanwezig is. De samenwerking binnen het Stadlab zorgt dat die coöperaties elkaar versterken via het delen van kennis en ervaring.

Niet bang maken
De bevindingen van Stadlab Luchtkwaliteit kunnen voor anderen en op andere plekken van groot belang zijn. Het lab volgt momenteel twee sporen van ontwikkeling. Het eerste is de casus van de luchtkwaliteit op de ’s Gravendijkwal. Hoewel die kwaliteit sinds het vrachtwagenverbod al niet meer tot de slechtste van het land behoort, valt er nog een hoop te winnen. Bewoners en ondernemers uit de buurt werken daarom aan een palet van ingrepen om de concentratie van fijnstof in de lucht te verminderen.

Het tweede spoor dat het lab volgt, draait om het delen van kennis om antwoorden te geven op vragen als wat vuile lucht is en welke maatregelen je er tegen kan treffen. Het Stadlab ontwikkelt daarom een platform en denkt na over lezingen en workshops. Connector Marieke de Keijzer: “We willen mensen niet alleen bang maken met een probleem, maar gelijk laten zien dat je er ook iets aan kan doen.”

Structurele gebiedsverbetering
Of het Stadlab Kop van Feijenoord slaagt, staat of valt bij het strategisch verbinden van reeds aanwezige partijen. Het vraagstuk rondom water in de wijk is het vertrekpunt, want vanwege de buitendijkse ligging heeft een deel van de wijk te maken met een overstromingsrisico. Het Hoogheemraadschap, de gemeente, maar ook bijvoorbeeld Unilever en de woningcorporatie moeten collectief optrekken. Die laatste twee zullen bij een overstroming schade lopen, wat een urgent belang oplevert.

Het doel van het Stadlab is dan ook om de collectieve daadkracht die ontstaat direct in te zetten om de andere vraagstukken aan te pakken. ”Van de W van Water, naar de W van Wonen en van Werk”, stelt moderator Willem Sulsters. De praktische aanleiding van het gevaar dat de wijk loopt, moet uiteindelijk leiden tot structurele gebiedsverbetering.

Slim en efficiënt
Ook in de opgave van Stadlab Bospolder-Tussendijken levert water een probleem op. In het gebied tussen de Watergeusstraat en de Schans, de plek waar de focus van het lab ligt, zijn er grote problemen met het grondwater en de afvoer van hemelwater. Jaarlijks liep een deel van de souterrains van de woningen onder. Daar zijn nu noodoplossingen voor getroffen, maar een visie voor de lange termijn ontbreekt.

Moderator Olof van der Wal noemt het waterplein op het Benthemplein als een mogelijke oplossing. Bij de ontwikkeling hiervan werkten alle partijen slim en efficiënt samen. Zo kwamen zij niet alleen tot een praktische oplossing voor het waterprobleem, maar creëerden zij tegelijk een aantrekkelijke buitenruimte.

Som der delen
De Stadlabs Kop van Feijenoord en Bospolder-Tussendijken willen partijen verbinden die verschillende uitgangspunten hebben. Zo laten zij zien dat collectief optrekken meerwaarde heeft. Op die manier leidt een praktische opgave tot een breder gedragen en breder gevoelde verbetering van de stad. Voor Stadlabs Luchtkwaliteit en Gebiedcoöps ligt de nadruk van het strategisch belang in het toegankelijk maken en delen van kennis. Ze maken er een netwerk en een podium voor om de partijen te bereiken die er toe doen. Hierdoor kunnen de relatief kleine initiatieven grote resultaten boeken.

Er zijn dus verschillen in de strategische betekenis van de labs voor de stad. Wat zij delen, is de gezochte innovatie in verhoudingen tussen bewoners, ontwikkelaars, ondernemers en anderen die met het maken van de stad van doen hebben. Het is juist die innovatie die kan leiden tot een resultaat dat vele malen groter is dan de som der delen.