Aan de tekentafel een masterplan bedenken voor stedelijke opgaven en dat vervolgens uit laten voeren is niet meer van deze tijd. Deze jaren vragen om een dynamischer model van feedback en feedforward waarin de rollen van opdrachtgevers, beleidsmakers, ontwerpers en uitvoerders aan verandering onderhevig zijn. Een kerndoel van het Stadmakerscongres is daarom om de nieuwe verhouding te onderzoeken tussen planners en uitvoerders van deze opgaven in de stad.

De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur en het Planbureau voor de Leefomgeving publiceerden in 2014 het essay ‘Leren Door Doen’ (download als pdf). Hierin passen zij dit principe vooral toe op de relatie tussen de overheid en de samenleving. Dit essay kijkt vanuit het perspectief van de overheid en beschrijft de overgang naar een meer faciliterende en ondersteunende rol.

Laboratorium?
Zo benoemt het essay dat de resultaten van een proefondervindelijk proces soms moeilijk kwantificeerbaar zijn, wat institutionele verantwoording lastiger maakt. Ook is niet ieder domein geschikt voor deze verandering. Defensie en handhaving van de openbare orde zijn bijvoorbeeld overheidstaken waarbij een strikte top-downbenadering het meest wenselijk blijft.

Ondanks die focus op de overheid biedt het concept Leren Door Doen mogelijkheden voor Stadlabs, blijkt uit een rondgang langs de initiatieven. Hoe passen zij het concept toe? In hoeverre zijn zij een experimenteel laboratorium? En hoe maken zij wat zij leren duurzaam toepasbaar?

Intensief
Maike Akkers is als gebiedsmanager Merwe-Vierhavens betrokken bij het Stadlab M4H. De noodzaak tot ontwikkeling in het gebied zorgt ervoor dat in het lab bedachte oplossingen makkelijker realiseerbaar zijn. Ze noemt de case waarin de toekomst van het Sappencluster wordt onderzocht. Een kleine groep met daarin de juiste mensen ontwikkelde innovatieve ideeën door op concrete wijze de mogelijkheden te onderzoeken.

Bijkomend voordeel, meldt Akkers, is dat het Stadmakerscongres dit jaar zo is opgezet dat er een langere looptijd en meerdere bijeenkomsten zijn. Dat is intensief voor de deelnemers, geeft ze toe, maar zorgt er ook voor dat de kans op uitvoering van de bedachte oplossingen veel groter wordt.

Leren van elkaar
Bij het nomadische lab Gebiedscoöps is Martien Kromwijk moderator. Hij vertelt dat tijdens iedere bijeenkomst de betrokken coöperaties bij elkaar op bezoek gaan en zo ‘learning communities’ vormen. Hoewel ze allen in een andere wijk opereren en verschillende uitgangspunten hebben, maken ze gelijksoortige processen mee. Tijdens een vuurkorfgesprek delen zij ervaringen.

Volgens Kromwijk valt het op dat iedere coöperatie op een ander gebied vaardig is. De één mobiliseert de achterban heel goed, weer een ander is heel innovatief. Zo vullen de partijen elkaar goed aan. Het Leren Door Doen wordt op deze manier vertaald naar leren van elkaar.

Bijen en stuifmeel
Een goed voorbeeld is afkomstig van deelnemer Vrijstaat Delfshaven. Deze mensen leerden van de andere deelnemers dat, hoewel de poëtische betekenis van het woord coöperatie hen erg goed beviel, zij geen fan waren van de juridische implicaties van de titel. Vrijstaat Delfshaven blijft dus een vrijstaat.

Om de bevindingen van het lab te verduurzamen, zoeken zij tijdens het congres op 30 oktober naar een manier om kennis en kunde tussen de labs uit te wisselen. Of, om met Kromwijk te spreken, zij zoeken naar ‘de bijen die het stuifmeel overbrengen’.

Niet afdwingen
Bij het lab Bospolder-Tussendijken werken de deelnemers aan een plan om leegstand van bedrijfsvastgoed tegen te gaan. Dit doen zij door ruimte te bieden aan cultureel ondernemers, vertelt moderator Olof van der Wal. Hoewel het plan nog niet af is (en de benodigde afspraken en formaliteiten dus niet rond zijn), richt zo’n ondernemer zijn locatie al in. Dankzij het vertrouwen van de woningcorporatie (als eigenaar van het vastgoed en betrokkene bij het Stadmakerscongres) kan zo tijdens de ontwikkeling van het plan direct de ervaring teruggekoppeld worden, want zonder de woningcorporatie was er geen winkelpand geweest.

Van der Wal erkent dat het belangrijk is om soms op de rem te trappen in de uitvoering van een idee en de ontwikkeling ervan de juiste tijd te gunnen. Als voorbeeld noemt hij de inrichting van de publieke ruimte. Hierbij is het heel belangrijk dat een coöperatie van tevoren zorgvuldig inventariseert welke wensen en belangen er spelen. Goede dynamiek en gedeelde belangen tussen de deelnemers zorgen namelijk voor vruchtbare, lang houdbare grond. Van der Wal: ”Zo’n dynamiek valt niet af te dwingen, maar wel te stimuleren.”

Weloverwogen
Omdat het Stadmakerscongres dit jaar meerdere maanden duurt, ontmoeten de labs elkaar meerdere keren. Daarbij wisselen zij de opgedane kennis en ervaring direct uit en doorlopen ze gezamenlijk een proces. Een ontwikkelingsplek voor nieuwe ideeën een ‘lab’ noemen, kan de indruk van vrijblijvendheid wekken. De bovenstaande voorbeelden geven aan dat in het geval van deze stadslabs het tegendeel waar is. De labs werken op zorgvuldige wijze aan reeële issues, concrete plekken, met echte mensen en dus ook echte consequenties.

De setting van het lab creëert uitzonderlijke omstandigheden waarin dingen kunnen die normaal niet kunnen. Het biedt namelijk mogelijkheid bruggen te vormen tussen bestaande instituties, de tekentafel, de straat en de ondernemer. Gemeenschappelijke doelen en onderling vertrouwen zijn daarbij steeds van belang voor het slagen. Het is leren door doen, waarbij het doen weloverwogen plaatsvindt.