Verandering is onvermijdelijk en, paradoxaal genoeg, tegelijkertijd afhankelijk van de wil en de acties van individuen. Sociale bewegingen, politieke campagnes en bedrijfsstrategieën ontstaan vanwege de roep om te veranderen. Aan de ene kant omarmen we ‘het nieuwe’ maar al te graag, maar toch is er altijd iets in ons dat zich ertegen verzet. Ook ‘de stad’ balanceert continu tussen tegenstrijdige krachten en partijen die willen vernieuwen of juist behouden.

In een tijd waar veranderingen eerder regel dan uitzondering zijn, lijkt het speelveld om die verandering te bewerkstelligen te democratiseren. De partijen die van oudsher de stad maakten, namelijk overheden, ontwikkelaars, investeerders en corporaties, gaan de samenwerking aan met nieuwe spelers, zoals de bewoners en gebruikers van een gebied. Maar staan zij op gelijke voet met elkaar? Is stadsontwikkeling democratisch?

Een democratisch begin

Het stadlab wijkcoops geeft daar het meest expliciet antwoord op: ja. Dit lab bestaat volledig uit non-traditionele spelers: actieve bewoners en ondernemers die hun krachten bundelen om het gebied of de wijk waar zij wonen te hervormen. Dit gaat menig wijkcoop goed af: in Noord en Afrikaanderwijk werken zij aan onderhoud van de publieke ruimte. Private partijen die leven, werken en recreëren in een wijk zijn namelijk bij uitstek in staat om aan te wijzen wat de manco’s zijn. Het initiatief kunnen zij daardoor snel nemen.

De crux is alleen om zo’n diagnose om te zetten in een behandeling, iets waarvoor vaak de gevestigde orde nodig is. De voornaamste klacht in dit lab is dat de initiatieven die zich in een wijk ontplooien, niet worden opgemerkt of begrepen in de ‘ivoren torens’. Initiatiefnemers van wijkcoöperaties blijven roepen, bijvoorbeeld als het gaat om vergunningen, subsidiëring en mankracht, maar structuren en processen dempen het geluid.

De lasten worden hiermee ongelijk verdeeld: het komt voor dat mensen die een plan hebben, deze niet uit durven te voeren, bijvoorbeeld uit angst voor korting op hun uitkering. Daarmee ontstaat een speelveld dat weliswaar toegankelijk is voor eenieder en waar de oplossing democratisch kan worden bepaald, maar waarin niet iedereen de diagnose om kan zetten in een oplossing.

Ontwikkeld, maar niet leidend

Ook bij het lab luchtkwaliteit is het speelveld democratisch, maar niet gelijkwaardig. De mannen en vrouwen die dit lab dragen, zijn bewoners van het gebied rondom de ’s Gravendijkwal. Zij ervaren daarom direct de effecten van luchtverontreiniging. En hoewel zij innovatieve ideeën opperen om het probleem op te lossen, ligt het vermogen om dit uit te voeren bij een andere partij: de gemeente. Die afhankelijkheid schuurt. Voor publiek en privaat wegen de lasten niet even zwaar, waardoor zij ook niet op gelijke voet kunnen zoeken naar een oplossing.

In beide labs is de participatie van bewoners in ontwikkelingsprocessen dus weliswaar ver ontwikkeld, maar zijn zij nog niet leidend bij het in de praktijk brengen van de oplossingen.

Speldenprik

De labs wijkcoops en luchtkwaliteit tonen aan dat er nieuwe spelers in het veld zijn die verandering kunnen aanwakkeren. Maar elders in het stadmakerscongres zijn het niet zozeer de initiatiefnemers die de koers van een lab bepalen, maar is het een nieuw soort infrastructuur dat de aandacht trekt. In plaats van een hiërarchische verdeling tussen institutionele partijen, zoals overheden of ontwikkelaars en bewonersorganisaties, is er een speelveld waarin alle partijen, gevestigd of organisch, nieuw of oud, gelijkwaardig zijn.

Deze infrastructuur plaatst ongelijke spelers in een gelijkwaardige onderhandelingspositie. Dit geldt zowel voor bewoners en ondernemers die speldenprikjes uitdelen in het Maritiem District als bij een grootschalige transformatie zoals in het Zomerhofkwartier.

Vertrouwen?

In ZoHo werkt gebiedsontwikkelaar STIPO nauw samen met woningcorporatie Havensteder. De gebruikers van de wijk, huurders en bewoners, zijn spelers van belang. Zij bepalen evengoed de richting waarin het gebied zich beweegt als de corporatie of de gemeente. Het succes van de herontwikkeling van de wijk is direct gelieerd aan het woon- en werkplezier van de gebruikers. De gebruikers zijn in dit geval integraal onderdeel van de oplossing: zonder hen kan dit lab geen succes zijn.

De vraag wie de richting het meest bepaalt, is hier niet van belang. Publiek en privaat zijn dan ook niet strikt van elkaar gescheiden. Zij delen niet alleen de regie, maar ook het inzicht en de bevlogenheid om te kunnen veranderen. Niemand is eigenaar van het proces; het is het resultaat dat telt. Het gevaar in deze constructie schuilt echter in het onderbelichten van de belangen en motivaties van de partijen. Kan een woningcorporatie hetzelfde doel voor ogen hebben als een huurder? En hoe zorg je dat dat vertrouwen in stand blijft?

Stadmaken anno 2015

Nieuwe spelers, zoals collectieve, particuliere opdrachtgevers, spelen een rol van betekenis bij het maken van de stad. Ze nemen initiatief en hebben toegang tot het netwerk en de kennis om verandering in gang te zetten. Er is democratie, maar niet altijd gelijkheid.

Een gelijke onderhandelingspositie wordt wel geboden door een ander opkomend verschijnsel: het veld waarop alle spelers, groot of klein, privaat of publiek, vanuit één probleem werken naar een oplossing waarvan ze allemaal een onderdeel uitmaken. Dat is stadmaken anno 2015.